Boþaltým Sistemimiz Vücudumuzdan Atýklarý Uzaklaþtýrýr

 Canlýlar hayatsal faaliyetlerini yürütebilmek için dýþarýdan besin alýrlar. Bu besinleri enerji verici, yapýcý onarýcý ve düzenleyici olarak kullanýrlar. Besin içeriklerinin hayatsal faaliyetlerde kullanýlmasýndan sonra kalan su, madensel tuzlar, CO2, amonyak, üre ve ürik asit gibi zararlý maddelerin vücut dýþýna atýlmasýna boþaltým denir.Boþaltým olayýný gerçekleþtiren sisteme de boþaltým sistemi adý verilir. Boþaltým sistemi sayesinde sindirim sonucu hücrelerde oluþan artýk maddeler, dýþarýdan vücuda girmiþ olan zararlý maddeler ve yararlý olmasýna raðmen hücrelere fazla gelen maddeler vücut dýþýna atýlýr.

Vücudumuz için gerekli besin içerikleri, enerji üretimi için, yapým-onarým için ve düzenleyici olarak kullanýlýr. Bu sýrada vücudumuza zararlý olan ve vücudumuzdan uzaklaþtýrýlmasý gereken bazý atýk maddeler de oluþur. Oluþan atýk maddeler vücudumuzdan boþaltýmda görevli yapý ve organlar tarafýndan uzaklaþtýrýlýr.

Atýk Maddeleri Vücudumuzdan Uzaklaþtýran Organlar

Böbrekler, akciðerler, karaciðer, deri ve kalýn baðýrsak atýk maddeleri vücudumuzdan uzaklaþtýran organlardýr. Bu organlar atýk maddeleri idrar, solunum, terleme ve dýþký yoluyla atar.  Eðer bu atýk maddeler vücudumuzdan uzaklaþtýrýlmadýklarý takdirde zehirleyici olabilir. Bunun sonucu olarak vücudumuz görevlerini yerine getiremez. Aþaðýdaki þemayý inceleyelim

Deri Vücudumuzdan suyun ve tuzun fazlasýný terleme yoluyla dýþarý atar.Ayný zamanda bu sayede vücut sýcaklýðý da korunmuþ olur.

Akciðerler Kan içindeki karbon dioksiti ve suyu soluk verme esnasýnda vücut dýþýna atar.

Karaciðer Proteinlerin sindirilmesi sonucunda oluþan zehirli bir maddeyi, daha az zararlý olan üreye dönüþtürür.

Kalýn baðýrsak Su, safra ve besin atýklarýnýn dýþký þeklinde vücuttan atýlmasýný saðlar.

Böbrekler Kan içindeki zararlý atýklarý ve üreyi süzerek idrar þeklinde vücuttan uzaklaþtýrýr.

Boþaltým Sistemimizi Oluþturan Yapý ve Organlar

Besin içeriklerinin hücrelerimiz tarafýndan kullanýlmasý sonucunda atýk maddeler oluþur. Oluþan bu atýk maddeler hücrelerimizden kanýmýza geçer. Atýk maddelerle
kirlenmiþ kanýn vücudumuza zarar vermemesi için bir an önce temizlenmesi gerekir. Bu atýk maddeler vücudumuzdan boþaltým yoluyla uzaklaþtýrýlýr. Týpký fabrikalarýn zehirli atýklarý temizleyerek uzaklaþtýran arýtma tesisleri gibi vücudumuzdan atýk maddeleri uzaklaþtýran ve boþaltým sistemi adý verilen bir sistem vardýr.
Boþaltým sistemimiz; böbrekler, üreter, idrar kesesi ve üretradan oluþur. Böbrekler boþaltým sistemimizin önemli organlarýndan biridir.

Karaciðerin boþaltýmdaki görevi:Hücrelerde solunum olayýnda bazý besinler (proteinler) parçalandýðýnda amonyak denilen ve çok zehirli olan bir sývý oluþur. Karaciðer, çok zehirli olan amonyaðý, daha az zehirli olan üre ve ürik aside çevirerek boþaltýma yardýmcý olur.
Karaciðer, yaþlanmýþ alyuvarlar hücrelerini parçalar ve oluþan atýklarýný safra sývýsý ile baðýrsaklara göndererek boþaltým yapar. 

Böbreklerin Boþaltým Sistemi Ýçin Önemi

Böbrekler: Bel omurlarýmýzýn iki yanýnda yer alan organlarýmýzdýr. Böbreðin þekli fasulyeye benzer. Yaklaþýk uzunluðu 10 cm’dir. Böbreklerimizin görevi, vücudumuzun çeþitli faaliyetleri sonucu oluþan atýk maddeleri kanýmýzdan süzerek uzaklaþtýrmaktýr. Kanýmýzda atýk maddelerin yaný sýra karbonhidratlarýn, yaðlarýn ve proteinlerin sindirilmesi sonucunda oluþan küçük moleküller ile vitamin ve su gibi yararlý maddeler de bulunur. Öyleyse, böbreklerimizin kanýmýzý süzerken kanýmýzýn içindeki yararlý maddeleri koruyup atýk maddeleri uzaklaþtýrmasý gerekir. Peki böbrekler kanýmýzý süzerek nasýl temizler? Kanýmýz, böbreðimizin temel birimi olan nefronlar tarafýndan süzülerek temizlenir.

Önemli NOT:

*Böbrekler, vücutta yaþamsal faaliyetler sonucu oluþan su, üre, ürik asit ve madensel tuzlardan oluþan atýk maddelerin kandan süzülerek idrar þeklinde vücut dýþýna atýlmasýný saðlar. Yani insanlarda boþaltým olayýný gerçekleþtiren organ böbreklerdir.

*Süzüntüdeki suyun büyük bir bölümü, glikoz ve diðer besin maddeleri öz bölgesindeki toplama kanalcýklarý tarafýndan emilerek tekrar kana geçer. Bu olaya geri emilim denir. Böylece yararlý maddelerin vücut dýþýna atýlmasý engellenmiþ olur. Süzüntüdeki su ve besinler emildikten sonra havuzcukta kalan sývýya idrar denir

Her bir böbrekte, yaklaþýk bir milyon nefron bulunur.
Nefronlar boþaltým maddelerini kandan süzer ve idrar oluþumunu saðlar, böylece kanýmýzý temizler. Peki, böbreklerimiz idrarý nasýl oluþturduðunu biliyor musunuz?

1. Kan, böbrek atardamarlarý yoluyla böbreklere gelir ve nefronlarda süzülür.
2. Kan içindeki yararlý maddeler, süzülme sýrasýnda nefronlarda emilir ve tekrar kana geçer.
3. Süzülerek temizlenen bu kan, böbrek toplardamarý ile böbreklerden çýkar.
4.Süzülmeden sonra kalan tuzun ve suyun fazlasý ile üre idrarý oluþturur.
5.Oluþan idrar, üreterde ve idrar kesesinde toplanýr.
6.Ýdrar üretra ile vücuttan dýþarý atýlýr.

Önemli NOT:

*Vücudumuzda boþaltýma yardýmcý olan organlar: Terleme yolu ile atýk maddeleri vücuttan uzaklaþtýran DERÝ , Solunum sonucu atýk karbondioksit v su buharýný atan AKCÝÐER , bazý maddelerin parçalanmasý sýrasýnda oluþan zehirli maddeleri sindirim kanalýna boþaltan KARACÝÐER  

*Kanýmýz böbreðimizin temel birimi olan nefronlar tarafýndan süzülerek temizlenir. Böbreklerimizin kanýmýzý süzerek atýklarý idrar þeklinde uzaklaþtýrýr.

*Vücuda pompalanan kan, karaciðere gelir ve kandaki amonyak, üre ve ürik aside çevrilir. Kan daha sonra böbrek atardamarý ile böbreklere gelir. (Böbrek atardamarý, aorttan ayrýlan damarlardan biridir.)Böbreklere gelen kirli kandaki su, üre, ürik asit ve madensel tuzlar, kabuk bölgesindeki nefronlar tarafýndan süzülür. Süzülen ve temizlenen kan, böbrek toplardamarý ile böbreklerden uzaklaþtýrýlýr.
*Dýþkýlama: Sindirilmeyen besinlerin sindirim sisteminden atýlmasý olayýdýr. Boþaltým olayý deðildir.

*Damlama:Nemli havalarda sabahýn erken saatlerinde bitkilerin yapraklarý üzerinde su damlacýklarý görülür . Bitki attýðý bu su damlacýklarý sayesinde bitkideki fazla su ve mineraller bünyesinden atýlýr.

*Bitkiler boþaltýmý ; su ve karbondioksiti yaprak gözeneklerinden ve yaprak dökümü ve köklerden ise fazla su ve madensel tuz boþaltýmý yapar.

*Tek hücrelilerde ( Amip , öðlana , paremezyum gibi)  boþaltýmý hücre zarýndan yaparlar

*Tek delikliler: Kurbaða , balýk , sürüngen ve kuþlarda boþaltým ve üreme  tek bir açýklýktan yapýlýr. Buna göre bu delikten sperm , dýþký , yumurta çýkar.

*Memeli erkeklerde: Ýdrar ve sperm ayný delikten dýþký ayrý delikten atýlýr.

*Memeli diþiler: Ýdrar , dýþký ve yumurta 3 ayrý delikten atýlýr.

Boþaltým Sisteminin Saðlýðý ve Korunmasý :

1- Yeterli miktarda sývý alýnmalýdýr. (Böbreklerin rahat çalýþmasý için bol sývýya ihtiyacý vardýr. Alýnan sývý miktarý sýcak ve kuru havalarda arttýrýlmalýdýr. Günlük en az 2 litre su alýnmalýdýr.)
2- Ýdrar uzun süre tutulmamalýdýr. (Böbrek taþlarý oluþabilir).
3- Böbrekler ve idrar yollarý soðuktan korunmalýdýr. (Böbrek saðlýðý için).
4- Aþýrý acý ve baharatlý yiyecekler yenilmemelidir.
5- Düzenli banyo yapýlmalýdýr. (Derideki gözeneklerin açýlmasý için).
6- Ýçilen su ve yenilen besinler temiz olmalýdýr.
7- Böbrek iltihabý rahatsýzlýklarýnda tedavi yarýda kesilmemeli ve ilaçlar zamanýnda alýnmalýdýr.
8- Diþ çürükleri ve boðaz iltihabý hemen tedavi ettirilmelidir. (Çürük veya iltihaba yol açan mikroorganizmalar, kalýcý böbrek rahatsýzlýklarýna yol açabilir.)
9- Kiþisel temizliðe dikkat edilmelidir.

Diyaliz veya böbrek nakli

Böbrek yetmezliði olan hastalarýn vücutlarýnda, böbrekler vasýtasýyla süzülmesi gereken idrarýn bir kýsmý kana karýþýr. Böbrekleri çalýþmayan ya da yetersiz çalýþan
bu hastalar için diyaliz veya böbrek nakli tedavisi uygulanýr. Bu hastalar, yeterli sayýda organ nakli yapýlamadýðýndan böbreklerin görevini yerine getiren diyaliz cihazlarýna baðlanýr. Ancak diyaliz cihazýna baðlanmak geçici bir çözümdür. Bu tedavi ile hastalar tam olarak iyileþememekte, sadece kanlarýnýn süzülerek temizlenmesi saðlanmaktadýr.

Ülkemizde böbrek nakli ihtiyacý karþýlanabiliyor mu?

Ülkemizde yaklaþýk 30 bin kronik böbrek yetmezliði hastasý, haftanýn üç günü diyaliz cihazýna baðlý olarak “böbrek nakli olabilmek umuduyla” hayatýný sürdürmeye çalýþmaktadýr. Ancak bu hastalarýn yýlda sadece 600’ü bu imkâný elde edebiliyor. Ülkemizde bugüne kadar toplam 4800 böbrek nakli yapýlmýþtýr. Yeterli sayýda organ baðýþý yapýlmadýðýndan böbrek nakli ihtiyacý karþýlanamamaktadýr

Hastalara böbrek nakli nasýl yapýlýyor?

Yaþayan bir insanýn böbreklerinden birinin nakil ihtiyacý olan bir baþkasýna ameliyatla nakledilmesi þeklinde yapýlýr. Ayrýca beyin ölümü geçekleþmiþ baðýþçýnýn böbreðinin alýnarak ihtiyacý olan bir kiþiye verilmesi yoluyla da gerçekleþir.

Önemli NOT:

*Uzun süre idrar tutulursa ; Bu durum sýk sýk yapýlýrsa idrar yollarýnda mikroorganizmalarýn üremesi sonucu iltihaplanma ve ileri yaþlarda idrarý tutamama gerçekleþebilir.

Boþaltým Sisteminde (Böbreklerde) Görülen Hastalýklar :

Boþaltým sisteminde; böbrek iltihabý, böbrek taþý, böbrek yetmezliði, idrar torbasý ve idrar yolu iltihabý, nefrit, üremi, albümin, sistit, þeker hastalýðý ve yüksek tansiyona baðlý olan böbrek rahatsýzlýklarý görülür.

a) Böbrek Ýltihaplarý :
Böbreðin öz bölgesinde veya havuzcuðunda görülür. Ýdrar tutamama, bel aðrýsý, halsizlik, üþüme, ateþlenme gibi belirtileri vardýr.

b) Böbrek Taþlarý :
Ýdrardaki madensel tuzlarýn (kalsiyum tuzlarý, D vitamini ve azotlu bileþiklerin), idrar kanalcýklarýnda veya havuzcukta veya idrar borusunda birikmesi ile oluþur. Erkeklerde daha fazla ortaya çýkar. Sancý ve idrarda kan görülmesi gibi belirtileri vardýr. (Taþ oluþumunun önlenmesi için günde yeterince su içilmeli, süt ve süt ürünlerinin aþýrý tüketiminden uzak durulmalýdýr.)
Böbrek taþlarýnýn tedavi yöntemlerinden biri taþ kýrmadýr. Bunun için yüksek enerjili (ultrasonik) ses dalgalarý kullanýlýr ve ses dalgalarý cilde ve böbreklere zarar vermeden taþlarý kýrabilir. Kýrýlan taþlar idrarla dýþarý atýlýr. Büyük ve kýrýlamayan taþlar ise ameliyatla alýnabilir.

c) Böbrek Yetmezliði :
Böbreklerin tamamen veya kýsmen (%80) görevini yerine getirememesi hastalýðýdýr. Bu hastalýðý taþýyan insanlarýn kanýndaki su, üre, ürik asit ve madensel tuzlarý temizlenmesi için DÝYALÝZ makinesine baðlanmasý veya böbrek naklini yapýlmasý gerekir.
Diyaliz makinesi, idrarla atýlamayan su, üre, ürik asit ve madensel tuzlarýn kandan süzülerek kanýn temizlenmesini saðlar. Bu yöntem, kalýcý tedavi saðlamaz. Kalýcý tedavi için böbrek naklinin yapýlmasý gerekir.
Organ nakli, canlý bir kiþinin bir böbreðini (saðlýklý bir kiþi tek böbrekle de yaþayabilir ) ya da yeni ölmüþ ama organlarý hala canlý birinin böbreðini alarak yapýlabilir.

d) Nefrit :
Nefronlarýn iltihaplanmasý hastalýðýdýr. Yüz, göz ve ayak bileklerinde þiþme gibi belirtileri vardýr. Bulaþýcý hastalýklar sonucu oluþur.

e) Üremi :
Böbrek yetmezliði sonucu idrarla atýlmasý gereken zararlý ve atýk maddelerin atýlamayýp kanda (vücutta) birikmesi sonucu ortaya çýkan hastalýktýr.

f) Albümin :
Nefronlarýn görevini yapamamasý sonucu, proteinli maddelerin idrara geçmesidir.

g) Sistit :
Üreme organlarý veya kan yoluyla gelen mikroplarýn, idrar yollarýnda oluþturduðu yanmadýr.

ÝNSANLARDA ÜREME BÜYÜME VE GELÝÞME
Kavram1: büyüme nedir?
Canlýda hücre sayýsýnýn ve boyutlarýnýn artmasýdýr.hayvanlarda sýnýrlý bitkilerde ise meristem doku sayesinde sýnýrsýzdýr.

Kavram2:geliþme nedir?
Büyüme ile bazý yeteneklerin kazanýlmasýdýr.
Örn: tohumun çimlenmesi büyüme,bitkinin fotosentez yeteneði kazanmasý geliþmedir.

Kavram3:üreme nedir?
Canlýlarýn kendilerine benzer fertler oluþturmasýdýr.

Üremenin amacý:
Neslin devamýný saðlar
Kalýtsal özelliklerin yavrulara aktarýlmasýný saðlar.
Uyarý: üreme canlýnýn yaþamasýný sürdürmek için gerekli deðildir.

Erkek üreme hücresi Spermin Özellikleri

Özellikleri:
Küçüktür
Sitoplazmasý az
Kamçýlý ve hareketlidir
Testislerde üretilir.

Diþi üreme hücresi: yumurta ve özellikleri
Yumurtalýkta üretilir
Oval þeklindedir.
Hareketsizdir
Büyük ve bol sitoplazmalýdýr.

Sperm ve yumurtanýn farklarý:

Erkek üreme organlarý ve görevleri:
Testisler:ergenlikle birlikte testesteron hormonu salgýlar.bu hormonla spermler üretilir.testisler kese içinde ve vücudu dýþýnda bulunur.spermler yüksek sýcakta yaþayamaz.
Bezler :kovpýr,seminifer ve prostat bezlerinden oluþur.yaptýðý salgýlar spermin hareketini kolaylaþtýrýr.
Penis:spermlerin diþi bireye býrakýlmasýný saðlar.

Diþi üreme organlarý ve görevleri:

Yumurta kanalý:diþi üreme hücresi olan yumurtayý döl yataðýna taþýr.döllenme burada gerçekleþir.
Döl yataðý(rahim) :embriyonun geliþme ortamýdýr
Yumurtalýk:yumurta üretir.iki adet yumurtalýk vardýr.
Vajina:spermlerin alýnmasýný saðlar.

Kavram4: Embriyo :Canlý taslaðýdýr

Döllenme nedir?
Sperm ve yumurtanýn birleþmesi olayýdýr.Döllenmiþ yumurta hücresine zigot denir.

Ýnsanlarda üreme basamaklarý:
Üreme hücreleri oluþumu
Döllenme
Geliþme

Hücre:
*Canlýlarý oluþturan birimlere hücre adý verilir.
* Hücrenin varlýðýnýn ve özelliklerinin bilinmesi mikroskobun bulunmasýyla baþlamýþtýr. Ýlk kez Robert Hooke yaptýðý basit mikroskopla þiþe mantarýnýn bir kýsmýný inceleyerek bal peteðine benzer yapýlar görür. Gördüðü bu odacýklara hücre adýný verir.
*Geliþen teknolojiyle birlikte mikroskopta geliþmiþ ve daha sonra elektron mikroskobunun bulunmasýyla hücrenin pek çok özelliði açýklanmýþtýr.
* Günümüzden yaklaþýk 400 yýl önce lensleri keserek gözlük üreten Zackairas Janssen tarihte ilk mikroskop olarak tanýmlanan aleti yapmýþtýr.
* Hollandalý Antoni Van Leewenhook günümüzdeki mikroskoplara en yakýn mikroskobu yapmýþtýr. Levwenhook gözle görülemeyen canlýlarýn dünyasýný inceleyen ilk bilim insanlarýndan biridir.
*Robert Hooke 1600 lü yýllarda ilk bileþik mikroskobu geliþtirir. Mikroskopta gördüðü bitki hücrelerini anlatýrken hücre terimini kullanan bilim insaný olarak tarihe geçti.

Bitki ve Hayvan Hücresi Arasýndaki Farklar:

1- Hücre Zarý :
Bütün bitki ve hayvan hücrelerinde bulunan, hücreyi dýþ ortamdan ayýran ve hücreye þekil veren yapýya hücre zarý denir.

Hücre Zarýnýn Özellikleri :
1- Canlýdýr.
2- Seçici ve geçirgendir. Hücre zarýndan küçük moleküller (maddeler) (su, madensel tuzlar, vitaminler, oksijen gazý, karbondioksit gazý, glikoz, gliserin, yað asiti, amino asit, iyonlar) geçer ama büyük moleküller (maddeler) (niþasta, yað, protein, karbonhidrat) geçemez. Büyük moleküller (yapý taþlarýna kadar) parçalandýktan sonra geçerler.
3- Esnektir.
4- Saydamdýr (Iþýðý geçirir).
5- Çift katlýdýr.
6- Protein, yað ve az miktarda karbonhidrattan oluþmuþtur.
7- Akýþkandýr.
8- Üzerinde madde alýþveriþini saðlayan porlar bulunur.

Hücre Zarýnýn Görevleri :
1- Hücreyi dýþ ortamdan ayýrýr.
2- Hücreyi dýþ etkilere karþý korur.
3- Hücreye madde giriþ çýkýþýný saðlar.
4- Hücreye þekil verir.
5- Hücreyi daðýlmaktan korur.
6- Hücrelerin birbirlerini tanýmasýný saðlar.

Hücre Zarýnýn Yapýsý :
Hücre zarý, protein, yað ve az miktarda da karbonhidrattan (moleküllerinden) oluþmuþtur. Hücre zarýnda iki sýra yað tabakasý arasýna gömülmüþ protein molekülleri vardýr ve bunlar sürekli hareket halindedirler. Hücre zarýnýn bu modeline akýcý mozaik zar modeli denir. (Karbonhidrat molekülleri yað ve protein molekülleri arasýna gömülü haldedir. Protein ve karbonhidratlarýn oluþturduðu yapýya glikoprotein denir. Glikoproteinler hücrelerin birbirini tanýmasýný saðlarlar).
Hücre zarýnýn üzerinde por denilen delikler bulunur. Porlar hücrede madde giriþ çýkýþýný saðlarlar.

Hücre Duvarý (Çeperi) :
Bitki hücrelerinde (bazý bakteriler, mantarlar ve bitkiler), hücre zarýnýn üzerinde selüloz denilen maddenin birikmesiyle oluþan yapýya hücre duvarý (çeperi) denir. (Bitki hücrelerinin köþeli olmasýnýn nedeni hücre duvarýdýr).

Hücre Duvarýnýn (Çeperinin) Özellikleri :
1- Yalnýz bitki hücrelerinde bulunur, hayvan hücrelerinde bulunmaz.
2- Hücre zarýnýn dýþýnda bulunur.
3- Kalýn, sert ve dayanýklýdýr.
4- Cansýzdýr.
5- Tam geçirgendir. Üzerinde madde geçiþine izin veren delikler bulunur.
6- Selüloz denilen maddeden yapýlmýþtýr.
7- Hücreye þekil verir.

2- Sitoplâzma :
Hücre zarý ile çekirdek arasýný dolduran yumurta aký kývamýndaki renksiz sývýya sitoplâzma denir. Sitoplâzmanýn yapýsýnda % 90 oranýnda su bulunurken geriye kalan kýsmýný da protein, karbonhidrat, yað (asidi), vitamin, madensel tuzlar, enzim, glikoz, salgý (hormon) ve organeller bulunur. ( % 65–90’ ýný su oluþturur ). (Sitoplazma bozulduðunda hücre de ölür).

Sitoplâzmanýn Özellikleri :
1- Canlýdýr.
2- Renksizdir.
3- Suda çözünmez (suya karýþmaz yani kolloid yapýdadýr) (Kolloid, parçacýk büyüklüðü 1–100 mm olan maddedir)
4- Hücre zarýndan geçemez.
5- Yarý saydamdýr.

Sitoplâzmanýn Görevleri :
Sitoplâzma hücredeki beslenme, solunum, dolaþým, boþaltým, üreme, sindirim gibi bütün yaþamsal faaliyetlerin (canlýlýk olaylarýnýn) gerçekleþtiði yerdir. Sitoplâzmada yaþamsal faaliyetleri gerçekleþtiren yapýlara organel (organcýk) denir. Sitoplâzmada bulunan organellerin görevleri farklýdýr.

Sitoplâzmada Bulunan Organeller :
Sitoplâzmada farklý görevlere sahip olan; endoplazmik retikulum, ribozom, mitokondri, lizozom, golgi aygýtý (cisimciði), koful, sentrozom, plastitler gibi organeller bulunur. (PÝS KEREM GEL)

1- Mitokondri :
Bakteriler ve alyuvarlar denilen kan hücresi dýþýnda bütün hücrelerde bulunur.
Hücre içerisine alýnan besin maddelerinin oksijen gazý ile parçalanarak enerji üretilmesini saðlar. (Yani hücre içerisinde solunum olayýnda görevlidir).
Vücutta enerji ihtiyacý fazla olan karaciðer, kas ve sinir (beyin) hücrelerindeki mitokondri sayýsý diðer hücrelerdekinden daha fazladýr.

2- Koful :
Bitki hücrelerinde büyük ve az sayýda, hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayýdadýr. (Genç bitki hücrelerinde küçük ve çok sayýda, yaþlý bitki hücrelerinde büyük ve az sayýdadýr).
Koful, hücre içerisine alýnan su ve besinler ile hücrede oluþan atýk maddelerin depolanmasýný ve bu atýk maddelerin hücre dýþýna atýlmasýný saðlar. Bu nedenle hücre içerisinde depolamada ve boþaltýmda görevlidir.

3- Plastitler :
Hayvan hücrelerinde olmayýp sadece bitki hücrelerinde bulunur. Görevlerine göre kloroplast, kromoplast ve lökoplast olarak üç çeþittir. (Mitokondriye benzer. Fakat büyüktür. Hücre bölünmesinden baðýmsýz olarak bölünüp çoðalýrlar).

a) Kloroplast :
Bitkilerin yeþil renkli kýsýmlarýnda (yaprak ve yeþil gövde) bulunan yeþil renkli plastitlerdir. Kloroplast, klorofil maddesini (pigmentini) taþýr ve fotosentez olayý burada gerçekleþir. Klorofil maddesi bitkiye yeþil renk verir ve fotosentez olayýnda görevlidir.
(Yeþil rengi Klorofil a ve b moleküllerinden gelir. Baþka renk molekülleri de vardýr ama sayýca azdýr).

b) Kromoplast :
Bitkilerin yeþil dýþýndaki organlarýnýn hücrelerinde bulunur. Bitkilerin çiçek ve meyvelerine sarý (ksantofil=limon) kýrmýzý (likopin=domates) ve turuncu (karoten=havuç) renklerini veren plastitlerdir. Erik ve elmada baþlangýçta yeþil daha sonra kýrmýzý veya baþka renge dönüþür. Meyve olgunlaþýrken yeþil rengi veren kloroplast daha sonra kromoplasta dönüþür.

c) Lökoplast :
Bitkilerin ýþýk görmeyen ve toprak altýnda bulunan kök, gövde ve tohumlarýnda bulunan renksiz plastitlerdir. (Patates, turp, yer elmasý, havuç, elma).
Bol miktarda niþasta (protein ve yað) depo ederler. ( Lökoplastlar bitkilerde niþasta denilen besin maddelerini depolarlar).
(Renk maddesi bulunmaz. Ancak ýþýkta býrakýlýrsa lökoplastlar kloroplasta dönüþür. Örneðin patates ýþýkta býrakýlýrsa kabuðun altýndan yeþermeye baþlar).

4- Endoplazmik Retikulum :
Hücre zarý ile çekirdek arasýnda uzanan kanalcýklardýr (borulardýr=kanalcýk sistemidir).
Hücre içerisinde madde taþýnmasýný (ve depolanmasýný) saðlar.
Üzerinde ribozom varsa granüllü endoplazmik retikulum, ribozom yoksa granülsüz endoplazmik retikulum olarak adlandýrýlýr.

5- Ribozom :
Virüsler hariç bütün hücrelerde bulunur. Sitoplâzma içerisinde veya endoplazmik retikulum üzerinde yer alýr.
Hücre içerisinde protein üretiminde (sentezinde) görevlidir. (Karaciðer gibi protein sentezinin çokça yapýldýðý hücrelerde ribozom sayýsý normalden daha fazla olur). (Mikroskopta parlak tanecik olarak görünür).

6- Golgi Aygýtý (Cisimciði) :
Hücre içerisinde ter, süt, yað, gözyaþý, tükürük, sümük, gibi salgýlarý (sývýlarý) üreterek bunlarý bir zarla çevirip paketler. (Bu salgýlarýn hücre dýþýna çýkmasý için paketleme yapýlýr).
Vücutta salgý üreten organlarýn (süt bezi, ter bezi, yað bezi, gözyaþý bezi, sümük bezi, tükürük bezi gibi) hücrelerinde golgi aygýtýnýn sayýsý normalden fazladýr.
(Üst üste yýðýlmýþ torbacýk þeklindedir. Bakteri dýþýnda tüm hücrelerde vardýr. Ribozomda üretilen proteinin yapýsýný deðiþtirerek salgý maddesine çevirir. Bitkideki selülozu golgi cisimciði salgýlar. Salgýlarýný depo eder).

7- Lizozom :
Genellikle hayvan hücrelerinde bulunur, bitki hücrelerinde bulunmaz. Ýnsanlarda akyuvarlar, karaciðer ve dalakta sayýsý fazladýr ama alyuvarlar hücrelerinde bulunmaz.
Hücre içerisinde büyük besin maddelerinin (moleküllerinin) parçalanmasýný (sindirilmesini) saðlar. Ayrýca hücre içerisinde yaþlanan ve yýpranan organellerin de parçalanmasýný saðlar. (Lizozomun zar yapýsý bozulursa hücre kendi kendini sindirir, parçalar. Bu olaya otoliz denir).
(Lizozom sindirim olaylarýný salgýladýðý enzim sayesinde gerçekleþtirir).
(Tek zarlý torbacýklardýr. En çok akyuvarda bulunur. Golgi cisimciðindeki depolanmýþ salgýlarý ilgili yerlere taþýr. Bunlar sindirici özellik taþýr. Böylece hücre kendi kendini sindirmesini önler).

1.  Uçun kuþlar uçun doðduðum yere ,                                    3.    Orda geçti benim güzel günlerim
    Þimdi daðlarýnda mor sümbüller vardýr                                     O demleri anýp bu gün inlerim
    Ormanlar koynunda bir serin dere                                            Ömrümün destanýný okur dinlerim
    Dikenler içinde sarý gül vardýr.                                                  Ýçimde oralý bir bülbül vardýr.

  2.  O çay aðýr akar , yorgun mu bilmem ?                               4.    Uçun kuþlar uçun burada vefa yok,
   Mehtabý hasta mý, solgun mu bilmem?                                      Öyle akar sular , öyle hava yok.
   Yaslý gelin gibi mahzun mu bilmem?                                          Feryadýma karþý aksiseda yok.
   Yüce dað baþýnda siyah tül vardýr.                                           Bu yangýn yerinde soðuk kül vardýr.
                                                                                         RIZA TEVFÝK BÖLÜKBAÞI

Her etkinlik alanýna iliþkin ürünler toplanarak deðerlendirilecektir.

*Bireysel deðerlendirme için sýnýfa sorular yöneltilecek.

1.        Þiirin ana duygusu nedir?

2.        Halk þiirinin  özellikleri nelerdir?

3.        Þairin adýnýn geçtiði son bölüme ne ad verilir?

4.        Þiirin ölçüsü nedir?

5.        Sayý sýfatlarý kaça ayrýlýr? Birer örnekle açýklayýnýz.

SOSYAL BÝLGÝLER ÖÐRENÝYORUM

Neden Oldu: Dünya Üzerinde Bir çok olay meydana gelmektedir. Bu olaylarý bilmek ve anlaya bilmek için, tek taraflý deðilde yargýlayan bir düþünce yapýsýna sahip olmak gerekir. Hiçbir zaman bir olayýn oluþ ve sonucu tek taraflý deðildir.

                Yakýn çevremizdeki bir örneðe bakarsak bir olayýn çok boyutlu olduðunu fark ederiz. Çünkü olaylardan farklý kiþiler farklý þekillerde etkilenmektedir. Etkileniþ biçimlerinin nedenleri ve sonuçlarý farklýdýr.              

OLGU:  Herkes tarafýndan kabul edilen, kanýtlanabilir, deðiþtirilmeyen Bilgilerdir.

ÖRNEK: M. Kemal Atatürk 19 Mayýs 1919 da samsuna çýkarak milli mücadeleyi baþlattý.

                 Ankara Türkiye’nin baþkentidir.

GÖRÜÞ: Kiþiden kiþiye deðiþen kiþilerin düþüncelerini yansýtan kimine göre doðru kimin göre yanlýþ bilgilerdir.

Örnek: Türkiye’nin en sevilen takýmý Beþiktaþ’týr.

                Ýlköðretimde en sevilen ders Ýngilizcedir.

Not: Bence, bana göre, mutlaka, kesinlikle gibi ifadeler görüþ bildiren ifadelerdir.

OLGUDAN GENELLEME

Herkesin bildiði ve kabul ettiði bilgilere olgu denir. Bir olgunun genelleþtirilmesi için tümevarým ve tümdengelim kavramlarýný bilmek gerekir.

Tümevarým: Parçadan bütüne varmaktýr. Yani küçük olgu ve olaylardan asýl konuya, öze ulaþmaktýr.

Tümdengelim: bütünden parçaya varmaktýr.

Yanardaðlarca püskürtülen kayaçlara magmatik denir. Bunlarýn çoðu elmas, altýn ve bakýr gibi deðerli mineraller içerir. Sürekli patlama tehlikesine karþýn, yanardaðlarýn yamaçlarýndaki verimli topraklar çoðu çiftçilerce kullanýlmaktadýr.

AÞAÐIDA VERÝLEN ÝFADELERDE BOÞLUKLARI DOLDURUNUZ.

1. Herkes tarafýndan kabul edilen, kolayca anlaþýlabile deðiþtirilemeyen bilgilere …………………...denir.

2. ülkemizde bize vatandaþlýk haklarýný öðreten ……………………..…………………………….dersidir.

AÞAÐIDAKÝ ÝFADELERÝN OLGU MU,GÖRÜÞ MÜ OLDUÐUNU YAZINIZ.

3-Artýk Türk sinemasýnda yeni ve heyecanlý filmler yok. (       )

4-Bir kiþinin malýna ve canýna kastetmek en kötü davranýþtýr.(   )

AÞAÐIDA VERÝLEN TEST SORULARINI CEVAPLAYINIZ.

1-Olguyu görüþten ayýran en büyük fark, herkesçe biliniyor ve kabul ediliyor olmasýdýr. Buna göre aþaðýdaki verilen yargýlardan hangisi bir olguyu ifade eder.

A)       Yarýnlar bugünden güzel olacak

B)      Van Gölü Türkiye’nin en büyük gölüdür.

C)      Türkiye’ni en sevilen takýmý Sakaryaspordur.

D)      Bana göre futbol bir akýl oyunudur.

2-……………………..Ýstanbul’dur. Yandaki boþ olan yere aþaðýdakilerden hangisi getirilirse bir görüþ belirtilmiþ olur.

A)       Türkiyenin En büyük ili

B)      Marmara bölgesinin in geliþmiþ ili

C)      Türkiye’de en çok göç alan il

D)      Bence umutlarýn diyarý

 3- Aþaðýdakilerden hangisi sosyal bilgiler dersinin bir özelliði olamaz?

A)   Bireyi topluma kazandýrmayý öðretir.

B)  Kalýplaþmýþ, deðiþmeyen bilgileri öðretir.

C)  Üzerinde yaþadýðýmýz topraðýn özelliklerini, tarihini öðretir.

D)  Kültürel alanda bilgilenmemize yardýmcý olur.

4- Aþaðýdakilerden hangisi empatiye örnek olabilir?

A) Alperen sýnýf kapýsýný hýzla çarptý

B) Rana, Ayþenin üzüntüsünü yüreðinde hissediyordu

C) Fatih, Aydýn’a çok kýzdý.

D) Orhan, Ablasý Þukufe’yi sevdiðini her yerde söylüyordu

5-Olgu : Ýspatlanabilir, herkes tarafýndan kabul edilir.

Görüþ : Kiþiden kiþiye deðiþir, öznel bir yargý söz konusudur.

Verilen bilgilere göre aþaðýdakilerden hangisi bir görüþ cümlesidir?

A) Yer çekimi kuvvetini Newton bulmuþtur.

B)  Cumhuriyet 29 Ekim 19232te ilan edilmiþtir.

C)  Müzik ruhun gýdasýdýr.

D)  Türkiye’nin üç tarafý denizlerle çevrilidir

6- Tüm insanlar tarafýndan kabul edilen, sürekli olagelen ortak bilgi olguyu oluþturur. Buna göre Sevim Hoca’nýn matematik der-sinde söylediklerinden hangisi olguya örnek niteliðindedir?

A)  Matematik çok zevkli ve eðlencelidir.

B)  Fizik ve astronomi bilimi matematikten yaralýdýr.

C)  Matematik kolay anlaþýlabilen bir derstir.

D)  Matematik çevremize farklý gözlerle bakmamýzý saðlar

7-.  Bence, bana göre, mutlaka gibi ifadelerin olduðu cümleler görüþ cümleleridir.Buna göre Ömer in günlüðünde yazýlý þu cümlelerden hangileri görüþ içermektedir*

1. Bugün 29 Ekim M. Kemal Atatürk’ün Cumhuriyeti ilan ettiði gündür.

2. Bence eðlenceli, coþkulu bir þenlikti bugün okulumuzdaki tören.

3. Ayþe’nin “Kurtuluþ” adlý okul projesinde giydiði elbise bana göre çok güzeldi.

A) Yalnýz 1     B) Yalnýz 2       C) 1 ve 2      D) 2 ve 3

8- Bir olay bir tek nedene baðlanamaz. Mutlaka birçok nedeni vardýr. Buna göre, aþaðýdaki yargýlardan hangisi yukarýdaki açýklamaya uyar.

A) Futbolcular hakemin kararýndan dolayý maçý kaybettiklerini söylediler. 

B)Yaðmur yaðdýðýndan beri kurbaðalardan geçilmiyor.

C)      1. Dünya Savaþý, ham madde, kaynak, sömürge arayýþý sonucu ortaya çýkmýþtýr.

D)      Þair “yarýn çok geç olabilir, bugün gel” demiþ.

9- Aþaðýdakilerden hangisi çevre kirliliðine neden olacak bir olay deðildir?

A)    Karabük Demir-Çelik Fabrikasýndan çýkan gazlar atmosfere karýþýyordu.

B)      Yüzlerce sporcu bisiklet yarýþý için Ankara’ya gelmiþti.

C)      Batman’daki petrol rafinerisi birçok insanýn para kazanmasýna karþýn, zararda veriyordu.

D)      Tarýmda kullanýlan ilaçlar ayný zamanda yaralý böcekleri de öldürüyordu.

10-. Okula yeni baþlayan Orçun, önce fiþleri, sonra kelimeleri, sonra heceleri öðrenmiþ en son olarak da harflerin isimlerini öðrenip, okumayý sökmüþtür.

Buna göre Orçun okumayý öðrenirken öðretmenleri hangi yolu takip etmiþtir?

A)       Tümdengelim

B)      Tümevarým

C)      Genelleme

D)      Empati

AÞAÐIDAKÝ CÜMLELERÝN ÖNÜNE OLGU ÝSE OLGU, GÖRÜÞ ÝSE GÖRÜÞ YAZINIZ

...... Mustafa Kemal Atatürk Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaþkanýdýr.

...... Türkiye üç tarafý denizlerle çevrili bir yarýmadadýr.

...... Galatasaray Türkiye’nin en iyi futbol takýmýdýr.

...... Sinema tiyatrodan daha eðlencelidir.

...... Merkez üssü Endonezya olan deprem 8.9 þiddetiyle geçen yüzyýlýn en büyük dördüncü depremiydi.

...... Ýlk uygarlýklarýn çoðu, nehir, göl ve deniz gibi su kaynaklarýna yakýn yerlere kurulmuþtur.

...... Ulusal egemenliði millet adýna kullanan kurum meclistir.

...... Erkek öðrenciler, matematik dersinde kýz öðrencilerden daha baþarýlý olurlar.

KÜMELER

A. TANIM

*

Küme, nesnelerin iyi tanýmlanmýþ listesidir.
*

Kümeler genellikle A, B, C gibi büyük harflerle gösterilir.
*

Kümeyi oluþturan ögelere, kümenin elemaný denir. a elemaný A kümesine ait ise,
a Î A biçiminde yazýlýr. “a, A kümesinin elemanýdýr.” diye okunur.
b elemaný A kümesine ait deðilse, b Ï A biçiminde yazýlýr. “b, A kümesinin elemaný deðildir.” diye okunur.
*

Kümede, ayný eleman bir kez yazýlýr.
*

Elemanlarýn yerlerinin deðiþtirilmesi kümeyi deðiþtirmez.
*

A kümesinin eleman sayýsý s(A) ya da n(A) ile gösterilir.

B. KÜMELERÝN GÖSTERÝLÝÞÝ

Kümenin elemanlarý aþaðýdaki 3 yolla gösterilebilir.

1. Liste Yöntemi

Kümenin elemanlarý { } sembolü içine, her bir elemanýn arasýna virgül konularak yazýlýr.

A = {a, b, c} ise, s(A) = 3 tür.

2. Ortak Özelik Yöntemi

Kümenin elemanlarýný; daha somut ya da daha kolay algýlanýr biçimde, gerektiðinde sözel, gerektiðinde matematiksel bir ifade olarak ortaya koyma biçimidir.

A = {x : (x in özeliði)}

Burada “x :” ifadesi “öyle x lerden oluþur ki” diye okunur.

Bu ifade “x |” biçiminde de yazýlabilir.

3. Venn Þemasý Yöntemi

Küme, kapalý bir eðri içinde her eleman bir nokta ile gösterilip noktanýn yanýna elemanýn adý yazýlarak gösterilir.
Bu gösterime Venn Þemasý ile gösterim denir.

C. EÞÝT KÜME, DENK KÜME

Ayný elemanlardan oluþan kümelere eþit kümeler denir. Eleman sayýlarý eþit olan kümelere denk kümeler denir.

A kümesi B kümesine eþit ise A = B,

C kümesi D kümesine denk ise C º D dir.

Eþit olan kümeler ayný zamanda denktir. Fakat denk kümeler eþit olmayabilir.

D. EÞÝT OLMAYAN (FARKLI) KÜMELER

Tamamen ayný elemanlardan oluþmayan kümelere eþit olmayan (farklý) kümeler denir.

A = {a, b, c}, B = {a, b, d} ise A ¹ B dir.

A = {1, b, 7}, B = {a, 2, d, 5} ise A ¹ B dir.

E. BOÞ KÜME

Hiç bir elemaný olmayan kümeye boþ küme denir.

Boþ küme { } ya da Æ sembolleri ile gösterilir.

{Æ} ve {0} kümeleri boþ küme olmayýp birer elemana sahip iki denk kümedir.

F. ALT KÜME

A kümesinin her elemaný, B kümesinin de elemaný ise A ya B nin alt kümesi denir.
A kümesi B kümesinin alt kümesi ise A Ì B biçiminde gösterilir.

A kümesi B kümesinin alt kümesi ise B kümesi A kümesini kapsýyor denir.
B É A biçiminde gösterilir.

C kümesi D kümesinin alt kümesi deðilse C Ë D biçiminde gösterilir.

Alt Kümenin Özelikleri

*

Her küme kendisinin alt kümesidir. A Ì A
*

Boþ küme her kümenin alt kümesidir. Æ Ì A
*

(A Ì B ve B Ì A) Û A = B dir.
*

(A Ì B ve B Ì C) Þ A Ì C dir.
*

n elemanlý bir kümenin alt kümelerinin sayýsý 2n dir.

G. KÜMELERLE YAPILAN ÝÞLEMLER

1. Kümelerin Birleþimi

A nýn elemanlarýndan veya B nin elemanlarýndan oluþan kümeye bu iki kümenin birleþim kümesi denir ve A È B biçiminde gösterilir.

2. Birleþim Ýþleminin Özelikleri

*

A È Æ = A
*

A È A = A
*

A È B = B È A
*

A È (B È C) = (A È B) È C
*

A Ì B ise, A È B = B
*

A È B = Æ ise, (A = Æ ve B = Æ) dir.

3. Kümelerin Kesiþimi

A ve B kümesinin ortak elemanlarýndan oluþan kümeye A ile B nin kesiþim kümesi denir ve A Ç B biçiminde gösterilir.

4. Kesiþim Ýþleminin Özelikleri

*

A Ç Æ = Æ
*

A Ç A = A
*

A Ç B = B Ç A
*

(A Ç B) Ç C = A Ç (B Ç C)

A Ç (B È C) = (A Ç B) È (A Ç C)

A È (B Ç C) = (A È B) Ç (A È C)

H. ÝKÝ KÜMENÝN FARKI

A kümesinde olup, B kümesinde olmayan elemanlarýn kümesine A fark B kümesi denir. A fark B kümesi A – B ya da A B biçiminde gösterilir.

Ý. ELEMAN SAYISI

A, B, C herhangi birer küme olmak üzere,

*

s(A È B) = s(A) + s(B) – s(A Ç B)
*

s(A È B È C) = s(A) + s(B) + s(C) – s(A Ç B) – s(A Ç C) – s(B Ç C) + s(A Ç B Ç C)
*

s(A È B) = s(A – B) + s(A Ç B) + s(B – A)
*

a + b + c + d tane öðrencinin bulunduðu bir sýnýfta voleybol oynayan öðrencilerin sayýsý s(V) = b + c, tenis oynayan öðrencilerin sayýsý s(T) = a + b, voleybol ve tenis oynayan öðrencilerin sayýsý s(T Ç V) = b olsun.

Tenis veya voleybol oynayanlarýn sayýsý: a + b + c

Sadece tenis oynayanlarýn sayýsý: a

Sadece voleybol oynayanlarýn sayýsý: c

Tenis oynamayanlarýn sayýsý: c + d

Voleybol oynamayanlarýn sayýsý: a + d

Bu iki oyundan en az birini oynayanlarýn sayýsý: a + b + c

Bu iki oyundan en çok birini oynayanlarýn sayýsý: d + a + c

Bu iki oyundan hiç birini oynamayanlarýn sayýsý: d